Het Verdrag van Nanking: Het einde van de opiumoorlog
Het Verdrag van Nanking (ook wel: Nanjing) uit 1842 behoort tot de meest ingrijpende en symbolisch beladen verdragen uit de moderne wereldgeschiedenis. Het markeert niet alleen het einde van de Eerste Opiumoorlog tussen het Qing-keizerrijk en Groot-Brittannië, maar luidt tevens het begin in van wat in China bekendstaat als de “eeuw van vernedering”. Het verdrag illustreert op scherpe wijze de botsing tussen een traditionele Aziatische grootmacht en een expansieve, industrieel gedreven Europese wereldmacht.
Historische achtergrond
Aan het begin van de negentiende eeuw was China onder de Qing-dynastie formeel een van de machtigste rijken ter wereld. Het beschouwde zichzelf als het culturele en politieke middelpunt van de beschaving en stond slechts in beperkte mate handel toe met het Westen. Buitenlandse kooplieden mochten enkel handelen in de havenstad Guangzhou (Kanton) en stonden onder streng toezicht van de Chinese autoriteiten.
Voor Groot-Brittannië was deze handelsbeperking problematisch. De Britten hadden een enorme vraag naar Chinese producten zoals thee, zijde en porselein, maar China had weinig interesse in Britse goederen. Hierdoor ontstond een groot handelstekort voor Groot-Brittannië. Om dit te compenseren begonnen Britse handelaren op grote schaal opium uit India naar China te smokkelen. De verslavende drug leidde tot ernstige sociale en economische problemen binnen China.
Toen de Chinese overheid in 1839 besloot hard op te treden tegen de opiumhandel — onder leiding van commissaris Lin Zexu — beschouwde Groot-Brittannië dit als een aantasting van zijn handelsbelangen. Dit leidde tot de Eerste Opiumoorlog (1839–1842), waarin de superieure Britse marine en wapentechnologie de Chinese strijdkrachten moeiteloos overvleugelden.
Het Verdrag van Nanking (1842)
Na een reeks vernederende militaire nederlagen zag China zich gedwongen vrede te sluiten. Op 29 augustus 1842 werd aan boord van het Britse oorlogsschip HMS Cornwallis het Verdrag van Nanking ondertekend. Het was het eerste van de zogenaamde “ongelijke verdragen” die China in de daaropvolgende decennia met westerse mogendheden zou moeten sluiten.
Belangrijkste bepalingen
Het verdrag bevatte een aantal bepalingen die de Chinese soevereiniteit diepgaand aantastten:
-
Afstand van Hongkong
China stond het eiland Hongkong af aan Groot-Brittannië, dat daarmee een strategische handelshaven verkreeg in Oost-Azië. -
Openstelling van vijf verdragshavens
De havens Guangzhou, Xiamen, Fuzhou, Ningbo en Shanghai werden opengesteld voor Britse handel en vestiging. Britse kooplieden mochten zich er permanent vestigen. -
Schadevergoeding
China moest een enorme schadevergoeding betalen van 21 miljoen zilveren dollars voor vernietigde opiumvoorraden en oorlogskosten. -
Gelijke diplomatieke betrekkingen
Groot-Brittannië werd voortaan als gelijke mogendheid erkend, waarmee het traditionele Chinese tribuutsysteem feitelijk werd ondermijnd.
Kort na het verdrag volgde het Verdrag van de Bogue (1843), waarin de beruchte extraterritorialiteit werd vastgelegd: Britten in China vielen voortaan onder Britse en niet onder Chinese wetgeving.
Politieke en maatschappelijke gevolgen
Het Verdrag van Nanking had verstrekkende gevolgen voor China. Het tastte niet alleen de territoriale integriteit aan, maar ook het gezag van de Qing-dynastie. Voor veel Chinezen werd pijnlijk duidelijk dat het rijk militair en technologisch achterliep op het Westen.
De openstelling van de havens leidde tot een toenemende buitenlandse invloed in China. Westerse handelsmaatschappijen, missionarissen en diplomaten vestigden zich in de kuststeden, waar zij vaak in afgesloten concessiewijken leefden. Deze enclaves fungeerden als zichtbare symbolen van buitenlandse overheersing.
Economisch werd China steeds verder afhankelijk van buitenlandse handel, terwijl de opiumverslaving grote delen van de bevolking bleef ontwrichten. Sociaal leidde dit tot onvrede en instabiliteit, wat mede bijdroeg aan latere opstanden zoals de Taipingopstand (1850–1864).
Internationale betekenis
Het Verdrag van Nanking was meer dan een bilateraal akkoord; het vormde een precedent. Andere westerse mogendheden, zoals Frankrijk, Rusland en de Verenigde Staten, dwongen vergelijkbare verdragen af. China werd zo geleidelijk opgenomen in een door het Westen gedomineerd wereldsysteem waarin het nauwelijks onderhandelingsmacht bezat.
Het verdrag symboliseert bovendien de opkomst van het imperialisme in de negentiende eeuw: een periode waarin Europese mogendheden, gesteund door industriële en militaire superioriteit, grote delen van de wereld onder hun invloedssfeer brachten.
Tot slot
Het Verdrag van Nanking betekende een keerpunt in de Chinese geschiedenis. Het luidde het einde in van China’s eeuwenlange zelfgenoegzame superioriteitsgevoel en confronteerde het rijk met de harde realiteit van een nieuwe wereldorde. Voor Groot-Brittannië was het een overwinning die zijn positie in Azië verstevigde; voor China was het het begin van een lange periode van politieke vernedering, territoriale verliezen en sociale ontwrichting.
Tot op de dag van vandaag leeft de herinnering aan het verdrag voort in het Chinese historische bewustzijn. Het geldt als een waarschuwing tegen buitenlandse inmenging en als een motivatie voor de moderne Chinese staat om nooit meer in een dergelijke positie van zwakte terecht te komen. In die zin reikt de betekenis van het Verdrag van Nanking ver voorbij het jaar 1842 en blijft het een sleutelmoment in de mondiale geschiedenis.
